Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) nedir?

DEHB genellikle erken çocukluk döneminde kendini göstermeye başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur. DEHB’unda görülen davranışların altta yatan nedeni dikkatin zayıf oluşu, aşırı hareketlilik ve dürtüselliktir. 

5 yaşının altındaki birçok çocuk dikkatsizdir ve yerinde durmakta güçlük çeker. Bu o çocukların DEHB’na sahip olduğu anlamına gelmemektedir. Dikkatsizlik ve aşırı hareketlilik aynı yaştaki diğer çocuklarla karşılaştırıldığında aşırı ise ve çocuğun okul, sosyal ve aile yaşamını olumsuz etkiliyor ise bir problem olmaya başlar.

Ne sıklıkla görülür?

Okul çağındaki çocukların %2 ile %5’i arasında DEHB bulunmaktadır. Erkek çocuklar kızlara göre DEHB’ndan daha fazla etkilenmektedir.

DEHB’na ne sebep olur?

DEHB’na neyin neden olduğu tam olarak bilinmemektedir. Genetik faktörler ve ailesel geçiş nedenleri ön planda olduğu DEHB’nda sosyal faktörler de dikkat çekmektedir. Bazen anne-babalar çocuklarını kontrol edemedikleri için kendilerini suçlanmış hissederler fakat zayıf ebeveynlik becerilerinin doğrudan DEHB’na neden olduğuna dair hiçbir kanıt bulunmamaktadır. Diğer taraftan DEHB olan çocuklarla baş etme ve onlara yardımcı olmada anne-babaların rolü büyüktür.

Belirtiler nelerdir?

DEHB yaşa, ortama (örneğin okul, ev, oyun alanı) ve hatta istekliliğe göre (örneğin çocuğun sevdiği bir aktiviteyi yapması) farklı davranışlarla kendini gösterebilir.
Tüm çocuklar, tüm belirtilere sahip değildir. Bu da DEHB’nun bazı çocuklarda kendini sadece dikkat zayıflığı belirtileri ile gösterirken diğerlerinde de sadece aşırı hareketlilikle kendini gösterebileceği anlamına gelir.
Dikkat problemi olan çocuklar, unutkan olabilirler, dikkatleri çabuk çelinir, dinlemiyormuş gibi görünür, organize olamaz, dağınıktır, bir işe başlaması yüzyıllar alabilir ve başladıklarında da o işi nadir olarak bitirebilirler.
Aşırı hareketli çocuklar ise huzursuz görünür, kıpır kıpırdır, yerinde duramaz, enerji doludur, sürekli aktif ve meşguldür. Hiç durmadan konuştukları için sesli ve gürültülü görünebilirler.
Dürtüsellik belirtileri olan çocuklar, düşünmeden hareket ederler. Oyunlarda sıra bekleme ya da kuyrukta bekleme konusunda güçlük yaşarlar ve sık sık diğerlerinin sözünü keserler.

DEHB olan kişinin başka hangi problemleri olur?

DEHB olan çocukların bunun yanı sıra öğrenme güçlüğü, otizm, davranım bozukluğu, kaygı ve depresyon gibi başka problemleri de olabilir. Nörolojik problemler, tikler, tourette, epilepi de eşlik edebilir. 
DEHB olan çocuklar koordinasyon, sosyal beceri güçlükleri yaşayabilir ve organize olmakta güçlük çekebilirler.

DEHB ne kadar sürecek?

DEHB tanısı almış her 3 çocuktan 1’i büyüdükçe bu durumları kaybolabilir ve yetişkin olduklarında tedavi gerektirmeyebilir. Kendi durumlarına göre uzmanlaşmış tedavi görenler bu tedavilerden çok fayda görebilirler. Bu sayede öğrenme hedeflerini yakalayabilir, okul başarılarını arttırabilir ve arkadaş edinebilirler. 

Bazıları evlerini ve işlerini kendilerine göre düzenleyerek iyi bir uyum sağlayabilirler. Fakat bazılarının da yetişkinlikte bile tedavi gerektirecek büyük problemleri olabilir. Diğer yandan ilişkilerinde, işte, duygu durumlarında ve alkol madde kullanımı ile ilgili güçlükler yaşayabilirler.

Nasıl tanı konur?

DEHB için tanı koydurucu tek ve basit bir test yoktur. Tanı koymak için genelde Çocuk Psikiyatri Uzmanı tarafından yapılan özel ve ayrıntılı bir değerlendirmeye ihtiyaç vardır. Tanı koyarken çocuğun davranış örüntülerinden, gözlemlerden, evde ve okuldaki davranışıyla ilgili raporlardan faydalanılır. Bazı çocuklar için bu konuyla ilgili özel değerlendirme ve testlerin Klinik Psikolog tarafından uygulanmasına ihtiyaç vardır.

Nasıl tedavi edilir?

DEHB olan bir çocuğun güçlükler yaşadığı tüm ortamlarda tedaviye ihtiyacı vardır. Bu da evde, okulda, arkadaşlarıyla ve toplum içinde destek ve yardıma ihtiyacı olduğu anlamına gelir. 
İlk olarak, ailenin, öğretmenlerin ve uzmanların çocuğun durumunu ve onu nasıl etkilediğini anlaması çok önemlidir. Çocuk büyüdükçe kendisinin de durumunun bilincinde olması ve nasıl baş edeceğini öğrenmesi gerekir.
Öğretmenler ve anne-babaların ödül tabloları gibi davranışla baş etme stratejileri kullanmaları gerekebilir. Ebeveynlik eğitimlerinin anne-baba ya da aileye çocuklarının aşırı hareketliliğinden kaynaklanan karşı gelme davranışlarıyla baş etmede çok yardımı olur.
Okulda, sınıftaki ve ev ödevlerindeki günlük çalışmaları için yardımcı olacak eğitimsel desteğe ihtiyaç duyabilirler. Ayrıca kendine güveninin gelişmesi ve sosyal becerilerini geliştirmek için yardıma ihtiyacı olabilir. Kendine güveninin artmasında uygulanan Oyun Terapisi’nden fayda görebilir. Hem çocuğun potansiyelinin en iyisini gerçekleştirdiğinden hem de DEHB belirtilerinin tedavi edildiğinden emin olmak için ev, okul ve çocuğu tedavi eden uzmanların çok iyi iletişim halinde olması önemlidir.
İlaçlar orta derece ile ileri dereceli DEHB’nun kontrolünde önemli bir rol oynar. İlaçlar aşırı hareketliliğin azalmasına ve konsantrasyonun gelişmesine yardımcı olur. Gelişmiş konsantrasyon becerisi çocuğa öğrenmek ve öğrendiği becerileri uygulamak için zaman ve fırsat tanır.
Çocuklar sık sık ilacın diğer insanlarla iyi geçinmelerine, bazı şeyleri daha iyi anlayabilmeyi sağlayacak şekilde daha net düşünmelerine ve kendilerini daha iyi kontrol etmelerine yardım ettiğini söylerler. DEHB olan çocukların tümü ilaca ihtiyaç duymaz, ve tedavinin Çocuk Psikyatri uzmanı tarafından yapılan ayrıntılı değerlendirme ile karar verilir.

Ebeveynler neler yapabilir?

DEHB olan çocuklar evde, okulda ve dışarıda çok zorlu davranışlarla kendini gösterebilir. Fakat her ne olursa olsun çocukların kesinlikle sınırlara ve disipline ihtiyacı vardır. DEHB’nun olması size karşı gelebileceği ya da uygunsuz davranabileceği (örneğin küfür etmesi ya da şiddet göstermesi gibi) anlamına gelmez. Sağlıklı yaşam tarzı ile birlikte dengeli beslenme ve fiziksel aktivite işe yarayabilir.

DEHB olan çocuklar dikkat sürelerinin kısalığı ve yüksek enerji seviyeleri nedeniyle kolayca hayal kırıklığına uğrayabilirler. Aşağıdaki önerilerinden bazıları bu problemle baş etmekte yardımcı olabilir:

• Basit yönergeler verin. Diğer odadan ona bağırmak yerine yakınında durun, gözünün içine bakın ve yavaşça ve sakince ne yapmasını istediğinizi ona söyleyin
• Başardığı ne kadar küçük bir şey olsa da gerekeni yaptığında çocuğunuzu övün
• Eğer ihtiyaç duyuyorsa yapması gerekenleri liste halinde yazın ve rahatça görebileceği bir yere asın (örneğin odasının kapısına, banyoya gibi)
• Ev ödevi yapmak ya da ayağa kalkmadan yemek masasında oturmak gibi yerine getirmesi gereken tüm görevleri 15-20 dakika gibi daha kısa zaman aralıklarına bölün
• Basketbol, futbol, yüzme gibi enerjisini harcayabileceği aktiviteler sunun ve bunlar için ona zaman tanıyın
• Beslenmelerini düzenleyip, katkı maddelerinden uzak durmak da işe yarayabilir. Beslenmenin bazı çocuklar üzerindeki etkilerine dair bazı kanıtlar bulunmaktadır.

Çocukların bazı gıda katkı maddelerine ve gıda boyalarına karşı hassasiyeti olabilir. Eğer anne-baba çocuğun yediği bazı şeylerin hiperaktivitesini arttırdığını fark ediyorsa bu yiyeceklerden kaçınılması iyi olur. Bu konuyu doktorunuzla ya da diyetisyeninizle konuşmanız en iyi sonucu verecektir.

Çocuklarında DEHB olsun ya da olmasın birçok anne-baba ebeveynlik eğitimlerinden fayda görmektedir. Aynı zamanda çocuklarında DEHB olan aileler için düzenlenmiş destek ve psikoterapi grupları da faydalı olabilir.

DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar nelerdir?

DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar iki ana gruba ayrılır:

Stimulanlar (örneğin Metilfenidat ve Dexamphetamine) ve Stimulan Olmayanlar (örneğin Atomoksetin).
Stimulan ilaçların kişinin kendisini daha uyanık , dikkatli ve enerjik hissetmesine sağlama etkisi vardır. DEHB olan kişide bu tür ilaçlar dikkati arttırır ve aşırı hareketliliği azaltır. Stimulan olmayan (uyarıcı olmayan) ilaçlar doğası gereği kişiyi uyanık ve canlı yapmaz. Fakat, DEHB’nda bulunan dikkatsizlik ve aşırı hareketliliği azaltırlar.
Bazen DEHB ile ilişkili uyku bozuklukları ve zorlayıcı davranışlar gibi problemlerin çözümüne yardımcı olmak için de başka ilaçlar kullanılabilir.

İlaçlar nasıl etki eder?

İlaçlar beyinde ‘Nöradrenalin’ ve ‘Dopamin’ denilen kimyasallara etki eder. Beynimizde dikkati ve davranışlarımızı kontrol eden bölümleri etkiledikleri görülmektedir. Zayıf dikkat, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik belirtilerini kontrol etmeye yardımcı olurlar.

İlacın işe yaradığını nasıl anlarım?

İlaç işe yaramışsa;

• Çocuğunuz daha iyi ve daha uzun süre konsantre olmaya başlamıştır
• Huzursuzluk hissi ve aşırı hareketliliğinde azalma olmuştur
• Kendini daha iyi kontrol edebiliyordur

Bazen okul öğretmenleri gelişimi sizden daha önce fark ederler.

İlaçların yan etkileri nelerdir?

Birçok ilaçta olduğu gibi istenmeyen etkiler görülebilir. Fakat herkeste yan etki görülmez ve çoğu yan etki hafiftir ve kullanmaya devam ettikçe yan etkiler azalır. Doz yavaş yavaş yükseltilirse yan etkinin görülme ihtimali azalır. Bazı anne-babalar bağımlılıktan endişe eder, fakat böyle bir problem olabileceği ile ilgili kanıta rastlanmamıştır. Metilfenidatın en sık görülen yan etkileri şunlardır:

• İştahsızlık
• Uykuya dalmada güçlük
• Hafif baş ağrısı

Daha ender görülen ve dikkat edilmesi gereken yan etkiler ise şöyle sıralanabilir:

• Aşırı odaklanma, sessizlik ve bakakalma gibi belirtiler dozun yüksek olduğuna işaret edebilir
• Kaygı, sinirlilik, alınganlık ve kolay ağlama
• Karın ağrısı ya da hasta hissetme
• Baş ağrısı, baş dönmesi, sersemlik hissi
• Tikler ya da seğirmeler 

Uzun vadede çocuklar sürekli metilfenidat kullandıklarında bazen gelişim yavaşlar. Araştırmalar metilfenidat kullanmanın yetişkin uzunluğunu 2 ile 5 cm arasında kısaltabileceğini göstermektedir. Bu yavaşlama ergenliğin sonuna doğru hız kzanarak normal seviyeye geldiği bilinir.

Bunlar yan etkilerin etraflıca yazılmış hali değildir. Normalden farklı birşey fark ederseniz hemen doktorunuzla temasa geçmelisiniz.

İlacı vermeden önce bilmem gereken bir şey var mı?

Herhangi bir ilacı vermeden önce doktorunuza şunlardan mutlaka bahsetmeyi unutmayın:

  • Çocuğunuzda görülebilecek alerjiler
  • Vitamin ve katkı dâhil diğer aldığı tüm ilaçların isimleri
  • Daha büyük yaştaki kızlar için hamile kalma riski olup olmadığı
  • Sizde ya da ailenizde herhangi bir kişide fiziksel sağlık problemleri olup olmadığı (örneğin yüksek tansiyon, kalp problemleri ya da tekrarlayan hareketler ve tikler)

İlaçları almadan önce ya da alırken yapılabilecek belli testler var mıdır?

İlaçları kullanmaya başlamadan önce çocuğunuz özellikle kalp atış hızı, kan basıncı, büyümesi/gelişimi ve herhangi bir tıbbi problemi olup olmadığı ile ilgili doktor kontrolünden geçmelidir. Bazen kan tahlili ya da kalbin elektriksel aktivitesini ölçmek üzere EKG yapılması gerekebilir. 
İlacı alırken de doktorunuz herhangi bir yan etki görülüp görülmediğini takip etmenin yanı sıra düzenli olarak çocuğunuzun kalp atım hızını, kan basıncını, kilo ve boyunu ölçecektir.

İlacı vermekle ilgili bilmem gerekenler nelerdir?

Bilinmesinde fayda olan bazı önemli noktalar şunlardır:

Yapın

  • Sadece doktorunuzun ilacı vermenizi söylediği zamanlarda ilacı verin
  • İlaçla ilgili değerlendirmenin yapılabilmesi için düzenli olarak kontrol randevularınıza gidin
  • İlacı güvenli bir yerde saklayın
  • Çocuğunuzun ilacı yutarak kullandığından emin olun, çiğnemesin ya da kırmasın
  • Çocuğunuzun yeterince sıvı aldığından emin olun, özellikle sıcak havlarda ve fiziksel aktivitesinin fazla olduğu/spor yaptığı günlerde

Yapmayın

  • İlacın bir dozunu kaçırırsa diğer dozu ikiye katlamayın
  • Doktorunuzla görüşmeden ilacı vermeyin
  • Eğer tanıdığınız bir kişinin güçlüklerinin sizinkiyle benzer olduğunu düşünüyorsanız bile kesinlikle ilacı kullanması için başkasına vermeyin

Ne kadar süre ilaç kullanması gerekiyor?

Birçok çocuk ve genç en azından eğitimlerini ve okullarını bitirene kadar ilaca ihtiyaç duyar. Küçük bir kısmı yetişkinlikte bile ilaca ihtiyaç duyabilir. Bazı çocuklar ilaca sadece belli zamanlarda/belli sürelerle ihtiyaç duyar (örneğin, bazılarının sadece okuldayken alması yeterlidir ve hafta sonları ya da okul tatil olduğu zamanlarda alması gerekmeyebilir).
Doktorunuz ilaca devam etmeye ihtiyacı olup olmadığını kontrol edecektir.
Bu ilaçları kullanmak araba kullanmayı ve hatta orduda görev yapmak gibi belli meslek seçimlerini etkileyebilir. Çocuğun bunun bilincinde olması ve büyüdükçe bunu doktoruyla konuşması önemlidir. 
İlacı bırakmak belirtilerin geri dönmesine neden olabilir ve DEHB olan gençler ilacı bıraktıklarında kendilerini eğitimlerinde, işlerinde ve sosyal yaşamlarında dürtüsel davranarak ya da alkol ve madde kullanarak riske atabilirler.

Unutmayın: Eğer ilaçla ilgili başka sorunuz olursa, doktorunuzla irtibata geçmekten çekinmeyin.

İleri Tıbbi Uygulama Merkezlerimiz ve Bölümlerimiz

/* */