Böbrek Nakli Nedir? 


Böbrek yetmezliği son evresine ulaştığında artık hastaların önünde iki seçenek kalır; diyaliz ya da böbrek nakli. Böbrek nakli, canlı ya da beyin ölümü gerçekleşmiş birinden alınan organın böbrek yetmezliği olan hastaya nakledilmesidir. 

Diyaliz hastaları, haftada sadece üç gün, 4’er saat boyunca vücudunda birikmiş zehirli maddelerden temizlenme şansına sahipken, bu durum böbrek nakilli hastalarda haftada 7 gün 24 saattir. Bundan dolayı, böbrek nakilli hastalar, diyaliz hastalarıyla kıyaslandığında daha uzun yaşam süresine ve daha yüksek hayat kalitesine sahip olurlar. Hem hemodiyaliz hem de periton diyalizi, hasta nakil şansını elde edene kadar hastayı hayatta tutmaya yarayan tedavi yöntemleridir.

Böbrekler Nerede Bulunur? Görevleri Nelerdir?

Böbrekler; karın bölgesinin arka tarafında, belin üst kısmında, sağ ve sola yerleşmiş organlardır. Normalde vücutta 2 adet böbrek bulunur. 

Böbreklerin uzunlukları yaklaşık 10-12 cm’dir ve şekil olarak fasulyeye benzer.

Böbrekler idrar oluşturarak vücudumuzdaki zararlı ve atık maddelerin uzaklaştırılmasını sağlar; sıvı-elektrolit ve asit-baz dengesini düzenlerler. Buna ek olarak kan basıncını dengede tutar, kan hücrelerinin yapımını uyarır ve aktif D vitaminini sentez ederek kemiklerin güçlü kalmasını sağlar.

Sıvı alımı ve sıvı kaybına bağlı olarak değişmekle birlikte günlük ortalama 1-2 litre idrar çıkışı söz konusudur. Vücudumuzdan atık maddelerin uzaklaştırılması için gereken minimum idrar miktarı günde 0.5 litredir.

Böbrek Nakli Hangi Hastalıklarda Yapılır? 

Böbrek nakli, son dönem böbrek yetersizliğine erişmiş her hasta için ilk olarak değerlendirilmesi gereken bir tedavi seçeneğidir. Hastaya hem yaşam kalitesi hem de yaşam süresi açısından azımsanmayacak avantajları vardır. Eğer hasta nakil için uygun bir aday değil ise o zaman diğer tedavi seçenekleri olan, hemodiyaliz ya da periton diyalizine hasta yönlendirilmelidir. Dolayısıyla son dönem böbrek yetersizliğine ulaşmış her hasta böbrek nakli için bir adaydır.

Elbette uygun bir aday olup olamayacağına iyi bir nakil ekibinin değerlendirilmesi ile karar verilir.

Şeker hastalığı, nakil operasyonu için bir engel değildir. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de son dönem böbrek yetersizliğinin en başta gelen sebebi diyabettir. Nakil olmuş hastaların büyük bir çoğunluğu diyabetikdirler.

Hastanın hepatit B ya da C olması durumunda, bu virüsler vücutta  aktif ise, etkin viral tedavi sonrasında hastalar nakil için değerlendirilebilir. Ancak bu virüsler ileri karaciğer yetersizliğine yol açmış ise o zaman öncelikle karaciğer nakli için hastalar adaydırlar.



Böbrek nakline kesin olarak engel olan bazı durumlar mevcuttur. Bunlar;
  • Böbrek yetersizliğinin geri döndürülebilir nedeninin olması
  • Hastanın o dönemde aktif enfeksiyonunun olmaması
  • Yakın dönemde gelişen ve tedavi edilemeyen malign kanser hastalık varlığı
  • Beklenen yaşam süresi kısalığı, ciddi sistemik hastalık varlığı
  • Hastanın operasyonu kaldıramayacak kadar ciddi kalp ya da akciğer hastalığının varlığı
  • Kontrol altına alınmayan psikiyatrik hastalık veya aktif madde bağımlılığı
  • Primer oksalosis (Bu durumda ancak karaciğer ve böbrek nakli birlikte uygulanabilir).
Mevcut bu durumların dışındaki her diyaliz hastası bir organ nakli merkezi tarafından kadavrsağlıkla ulaşabilmektedirler.a listesine alınmalıdır.  Ancak organ bağışındaki kısıtlılıktan dolayı uzun bekleme listeleri oluşmakta ve bunun sonucunda canlı vericiden böbrek nakilleri çoğunlukla gerçekleştirilmektedir. Ayrıca nakil ile elde edilen sonuçların, hasta ne kadar kısa süre diyaliz tedavisi almış ise hatta hiç diyaliz tedavisine başlamadan direkt böbrek nakli uygulandığında daha başarılı olduğunu bilmekteyiz.

Unutmayalım ki; her organ bağışı, yeni bir hayat demektir…

Böbrek naklinde ne tür komplikasyonlar oluşur, başarı oranı yüksek midir? 

Böbrek naklinde komplikasyonların önlenmesi ve yüksek başarı oranının sağlanması için en önemli faktör merkezin deneyimidir. Deneyimli merkez, oluşabilecek komplikasyonları daha oluşmadan öngörebilen ve engelleyebilen merkezdir. 

Böbrek nakli sonrasında erken dönem komplikasyonlar, nakledilen böbreğin cerrahi işlem sırasındaki sorunlara ya da bağışıklık sistemine bağlı nedenlerle çalışmaması veya çalışmasının gecikmesi, kanama, enfeksiyon, nakledilen böbreğin reddi ve alıcıda nakil sonrası şeker hastalığı gelişmesi olarak sayılabilir. 

Uzun dönemde ise, kullanılan ilaçlara bağlı olarak hastada kanser gelişimi, kemik erimesi ve kalp sorunları görülebilir. Bütün bu sayılan komplikasyonlara rağmen nakil operasyonu, böbrek yetmezliğinin son evresine gelmiş hastalar için uzun yaşama şansı veren tek tedavi yöntemidir. 

Florence Nightingale Hastanesi Böbrek Nakli Merkezi’nde canlı vericiden nakil olan hastalarımızdan %97 ‘si birinci yıllarına, % 93’ü üçüncü yıllarına, %90’ı ise beşinci yıllarına sağlıkla ulaşabilmektedirler.


Canlı Kişilerden Böbrek Nakli Nasıl Olur? 

Nefroloji doktoru tarafından son dönem böbrek yetmezliği tanısı konulan hastalar için ilk seçenek her zaman nakil olmalıdır. 

Canlıdan böbrek naklinde ise böbrek, sevdiğine hayat hediyesi veren bir kişiden alınır. Uygun kan grubundan vericisi olan ve canlı vericili böbrek nakli şansına sahip olan hastalar ve vericileri, nefrolog tarafından muayene edildikten sonra kardiyoloji, göğüs hastalıkları, radyoloji ve psikiyatri doktorları tarafından detaylı kontrollerden geçirilip böbrek nakli için uygun olup olmadıkları açısından detaylı olarak değerlendirilir. 

Böbrek nakline uygun olduğuna karar verilen vericiler için retroperitoneoskopik, laparoskopik ya da robotik tekniklerden en uygun ve güvenli olan seçilir. Verici ve alıcı eş zamanlı olarak ameliyata alınarak. Verici ameliyatında böbreğin çıkarılması aşamasına gelindiğinde, alıcıda böbreğin takılmasına hazır aşamaya gelir.Bu şekilde,vericiden alınan böbreğin en kısa sürede alıcıya nakledilmesi sağlanarak böbreğin kansız kaldığı süre azaltılır.



İleri Yaşlarda Böbrek Nakli 

Böbrek nakli son dönem böbrek yetersizliğinin seçkin tedavilerinden biridir. Başarılı bir nakil işlemi, diyaliz tedavisi ile karşılaştırıldığında hem yaşam süresini hem de yaşam kalitesini arttırmaktadır.

Sosyoekonomik gelişmeyle birlikte sağlık hizmetlerine  ulaşım imkanlarının artması, etkin ve verimli sağlık hizmeti ağının genişlemesine paralel olarak, özellikle gelişmiş ülkelerde yaşlı nüfus giderek artmaktadır. Kronik böbrek hastalığı da yaşlı popülasyonda gözlenen önemli bir sorundur. Yaşlı nüfus, her branşta olduğu gibi nefroloji alanında da yeni yaklaşımları zorunlu kılmıştır.

Alıcı yaşı tek başına nakil için engel bir durum teşkil etmemektedir. Son yıllarda yaşlı hastalara yapılan nakiller giderek artmaktadır ve 60 yaşın üzerinde hatta seçilmiş hastalarda 70 yaşın üzerindeki hastalarda da  başarıyla uygulanmaktadır. Yaşlı hastalar diyalizin olumsuz etkilerine karşı daha duyarlı olabilir. Sağkalım ve yaşam kalitesi bu hastaların, diyalizde kalmalarına göre daha iyidir.

Yaşlı böbrek nakli için alıcı adaylarının  iyi bir kardiyolojik değerlendirmeden geçmeleri önemlidir.  

Ayrıca ileri yaş ile birlikte damar yapısında oluşabilecek değişiklikler açısından da tecrübeli bir nakil cerrahi ekibi tarafından hastalar değerlendirilmelidirler.
Ancak 60 yaşından ileri hastalarda bağışıklık sisteminin cevabının zayıflaması ile daha fazla enfeksiyon ve malignite görülebilir. Nakil sonrası kullanılan bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların uygun dozlarda kullanılması ile bu risk en aza indirilebilir.

Kadeverik nakillerde yaşlı vericilerin, yaşlı hastalara tercih edildiği programlar mevcuttur.
Sonuç olarak yaşlı hastaların nakil öncesi ek hastalıklar yönünden dikkatli taranması durumunda, bu hastalarda, hem canlıdan hem de kadavradan nakil düşünülmelidir.


Böbrek Naklini etkileyebilecek kronik hastalıklar nelerdir? 

Son dönem böbrek yetmezliği hastalarının hemen hemen tamamı böbrek nakli adayıdır. Kronik hastalıkların bazıları nakil sürecini, nakil sonrası böbrek ömrünü etkileyebilir.

Şeker Hastalığı ve Böbrek Nakli

Tip 1 veya 2 şeker hastaları böbrek naklinden en fazla yararı görebilecek hasta grubudur ve böbrek nakli bu hastalara yapılabilir. Bu hastaları böbrek naklinden uzak tutmak, 2 yıl içinde %50'sinin, 5 yıl içinde % 80'inin ölümüne seyirci kalmak demektir. Ancak şeker hastalığı bulunan kişiler böbrek vericisi olamazlar.


Tansiyon Hastalığı ve Böbrek Nakli

Böbrek yetmezliğinde kan basıncı yüksekliği sık görülen bir durum olmasının yanı sıra böbrek yetmezliğinin ilerlemesine ve kalp-damar hastalıklarına yol açması nedeniyle önemlidir. Kan basıncının belirlenmiş değerlere indirilmesi gereklidir. Hipertansiyon nedeniyle böbrek yetmezliği olan hastalar böbrek nakli olabilirler.

Hepatit C Enfeksiyonu ve Böbrek Nakli

Hepatit C enfeksiyonu, nakil için bir engel değildir.Bütün alıcı adayları, hepatit C enfeksiyonu yönünden araştırılmalıdır.Sirozu mevcut Hepatit C enfeksiyonu olan alıcı adayı hastalar uygun olmayıp, ancak kombine karaciğer ile birlikte böbrek nakli yönünden değerlendirilmelidir. Hepatit C enfeksiyonu olan canlı veya kadavradan böbrekler, rızaları alınarak Hepatit C enfeksiyonu olan alıcılara takılabilir

Hepatit B Enfeksiyonu ve Böbrek Nakli 

Hepatit B enfeksiyonu da, böbrek nakli için engel değildir. Bütün böbrek nakli alıcı adayları, Hepatit B enfeksiyonu yönünden araştırılmalıdır.

Sirozu mevcut Hepatit B enfeksiyonu olan alıcı adayı uygun olmayıp, ancak kombine karaciğer ile birlikte böbrek nakli yönünden değerlendirilmelidir.

Hepatit B ile enfekte olmuş canlı veya kadavradan böbrekler rızaları alınmak koşuluyla Hepatit B enfeksiyonu olan, aşılanmış veya hastalığı geçirmiş alıcı adaylarına nakledilebilir.
Aktif karaciğer hastalığı olan alıcı adaylarına mutlaka nakil öncesi hepatit B enfeksiyonu tedavisi uygulanmalıdır.

Şişman / Zayıf Alıcı Adayları 

Aşırı zayıflık nakil sonrası enfeksiyon ve yara iyileşmesinde gecikme gibi durumları yanında getirir.
Hasta ve takılan böbreğin ömürleri şişman alıcılarda şişman olmayanlara göre daha kötü bulunmuştur. Bu durumdan kalp hastalıkları ve enfeksiyonlara yatkınlık sorumludur.
Bekleme listesindeki hastalar normal kilolarına inmeleri (veya çıkmaları) konusunda özendirilmeli, diyet programları verilmeli ve ideal kilolarını korumaları sağlanmalıdır.

Kanser ve Böbrek Nakli

Kanser hastalığı olan alıcı adaylarında nakil sonrası verilen bağışıklığı baskılayan tedavi kanser hastalığının seyrini kötü yönde etkileyebilir. Ayrıca kanser hastasının beklenen yaşam süresi kısa ise bu hastaya böbrek nakli yapılması doğru olmayacaktır. Ancak bunun dışında alıcıdaki tedavi olmuş kanser hastalığı nakil için kesin bir engel teşkil etmez. Her hasta, tümörün tipine ve tedavi sonrası tümörden arınmış bekleme zamanına göre ayrı ayrı değerlendirilir ve böbrek nakli bu bekleme zamanından sonra yapılabilir.

Böbrek Nakli Yapılabilmesi İçin Gerekli Şartlar Nelerdir? 

İşlevini tamamen kaybetmiş, tedavisi mümkün olamayan böbrek hastalıklarında kadavradan ya da canlı vericiden alınan sağlam böbrek cerrahi olarak hastaya nakledilir.

Böbrek nakli ameliyatı her son dönem böbrek yetmezliği hastasına yapılabilir. Nakil yapılamayacak hasta grubu küçük bir grubu oluşturur. Ameliyatın riskini kaldıramayacak derecede ciddi kalp hastası olanlar, kanser hastası olanlar dışında herkese böbrek nakli ameliyatı yapılabilir. Hepatit, tüberküloz gibi enfeksiyon hastalığı bulunması durumunda aktif mikrobik hastalık yoksa yine böbrek nakli yapılabilmektedir. Eğer hastanın böbrek alınacak bir akrabası bulunuyorsa, canlıdan böbrek nakli, bulunmuyorsa kadavradan böbrek nakli listesinde olması gerekir.

Böbrek nakli ameliyatı yapılabilmesi için alıcı ile verici arasında, kan naklindeki gibi A,B,0 kan grubu uyumunun olması gerekir. 0 grubu genel verici, AB grubu ise genel alıcıdır. Bu kurala göre Rh sisteminin önemi yoktur. Rh negatif kan grubundaki bir kişi Rh pozitif birinden rahatlıkla böbrek alabilmektedir. Alıcı-verici adaylarının doku tipi tanımlaması yapılmaktadır ancak böbrek naklinde doku uyumu mutlaka gerekli değildir.

Böbrek Nakli Alıcısı Olmaya Engel Durumlar:

  • Çözümlenmemiş kanser hastalığı
  • Ciddi vasküler hastalık
  • Aktif AIDS veya hepatit
  • Aktif tüberküloz
  • Aktif intravenöz ilaç bağımlılığı
  • 5 yıldan az yaşam beklentisi
  • Yeni geçirilmiş kalp krizi
  • Diğer son dönem organ yetmezlikleri (kalp, akciğer, karaciğer) böbrek nakli olamazlar.

Böbrek nakli canlı vericiden ya da kadavradan yapılabilen bir işlemdir.

Canlı vericiden Böbrek Nakli için Gerekli Şartlar:

Sağlık Bakanlığı tarafından canlıdan organ ve doku nakillerinin denetiminin kolaylaştırılması amacıyla 'Ulusal Organ ve Doku Nakli Koordinasyon Sistemi' yürürlüğe girmiştir. Buna göre canlıdan organ ve doku nakli, alıcının en az iki yıldan beri fiilen birlikte yaşadığı eşinden ya da dördüncü dereceye kadar (dördüncü derece dahil) kan ve eş akrabalarından yapılabilir.

Kan akrabalarının derecelendirilmesi:

  • 1. derece akrabaları: Annesi, babası, çocuğu
  • 2. derece akrabaları: Kardeşi, dedesi, ninesi, torunu
  • 3. derece akrabaları: Amcası, halası, dayısı, teyzesi, yeğeni (kardeş çocuğu)
  • 4. derece akrabaları: 3. derecedekilerin çocuklarıdır.

Eş akrabalığında ise kişinin eş tarafından akrabaları aynı şekilde derecelendirilir.

Ayrıca hiçbir akrabalığı olmayan kişilerin de birbirine organ vermesi mümkündür. Akraba dışı canlı vericiden nakil yapılabilmesi için, naklin yapılacağı ilde oluşturulacak Etik Komisyonu'nun verici ile alıcı arasında, yönetmeliğe ve diğer ilgili mevzuata aykırı herhangi bir hususun bulunmadığını ve etik açıdan organ bağışının uygunluğunu onaylaması zorunludur.

Kimler Böbrek Nakli İçin Canlı Verici Olamaz

  • 18 yaşından küçük
  • Diyabet hastaları
  • Proteinüri (300 mg/24 saat)
  • Tekrarlayan böbrek taşı öyküsü olanlar
  • Düşük böbrek fonksiyonu olanlar (GFR< 80 ml/dk)
  • Mikroskopik hematüri
  • Böbreğinde ürolojik anormallikler olanlar
  • Ciddi medikal hastalığı olanlar (kronik akciğer hastalığı, yakın zamanda tanı konulmuş kanser hastalığı)
  • Şişman olanlar (İdeal kilosunun yüzde 30'un üstünde kilosu olanlar)
  • Tromboz veya tromboembolizm öyküsü olanlar
  • Psikiyatrik hastalıklara sahip olanlar böbrek vericisi olamazlar.

Kadavradan Böbrek Nakli için Gerekli Şartlar:

Böbrek nakli için uygun canlı vericisi olmayan böbrek yetmezliği hastaları kadavradan böbrek nakli için Ulusal bekleme listesine kaydı yapılır. Kadavradan böbrek bağışı durumunda, kişi yoğun bakımda iken beyin ölümü tespit edildikten sonra iki hekim tarafından şahsın ailesi ile görüşme yapılır. Aile görüşme esnasında hastanın organlarının bağışlanmasına izin verirse bu durumda kadavradan böbrek nakli yapılabilir. Uygun hasta seçilir ve organlar uygun bir hastaya nakil edilir. Kadavradan böbrek naklinde organların sağlıklı ve kullanılabilir olması öncelikli şarttır. Doku ve diğer uyum işlemleri de nakilden önce gerçekleştilir. Tetkikler sonucunda uygun kişiye kadavradan alınan böbrek nakil edilir.

Böbrek Nakli Sonrası Nelere Dikkat Edilmelidir? 

Başarılı böbrek nakli ameliyatı sonrasında bu başarının uzun süreli olarak devam etmesi böbrek nakli ekibinin ve hastanın en büyük arzusudur. Ancak başarının devamı hastanın nakil merkezinde düzenli takibi ve nakil ekibi tarafınca verilen tavsiyelere de hastanın uyması ile mümkündür.

İlaçlarınızı mutlaka düzenli olarak kullanmalısınız

Böbrek nakli sonrasında nakledilen böbreğin vücud tarafından red edilmesinin önlenmesi amacıyla ameliyat öncesi başlanan ve hastanın bağışıklık savunma sistemini zayıflatarak böbreği red etmesini önleyen çeşitli ilaçlar kullanılmaktadır. Bu ilaçların ömür boyu kullanılması gereklidir ve alınmaması durumunda böbreği vücudunuzun red edeceğini bilmelisiniz. Bazı ilaçların (bazı antibiyotikler, mantar ilaçları gibi) ve bazı gıdaların (greyfurt suyu gibi) alımı böbrek nakil sonrası verilen ilaçların kan düzeylerinde değişmelere yol açabilirler, bu ilaçların etkinliklerinde azalmaya yada artışa neden olabilirler. Nakil sonrası takibinizi yapan ekipten habersiz ilaç almamalısız. Mutlak almanız gereken ilaçlar olduğunda mutlaka merkezinizle temasa geçmelisiniz.

Düzenli olarak merkezinize takibe gelmelisiniz

Nakil ekibi tarafınca düzenli aralıklarla yapılacak kontrollerle aldığınız ilaçların kan düzeyleri izlenmekte ve hastaların ilaç gereksinimleri gözden geçirilmektedir. Hastaların düzenli olarak takibe gelmeleri başarılı böbrek naklinin devamı için çok önemlidir. Herhangi bir nedenden dolayı size başka merkezlerde ameliyat ya da girişim yapılacaksa (diş çekimi, kalp anjiosu gibi) mutlaka nakil ekibinize haber vererek böbreğinizi korumaya yönelik önlemler alınmasını sağlamalısınız.

Enfeksiyonlara karşı dikkatli olmalısınız

Böbreğin reddini önlemek için verilen ilaçlar bağışıklık sistemini azalttığından çeşitli enfeksiyonlara daha kolay yakalanmanıza neden olabilir. Özellikle idrar yolu ve bağırsak enfeksiyonları, solunum yolu enfeksiyonları daha sık görülebilmektedir. Ateş, halsizlik, ishal, öksürük, idrarda yanma gibi basit şikayetlerinizin varlığında hemen nakil ekibinizle temasa geçmeniz rahatsızlığınızın ilerlemeden hemen tedavi altına alınmasını sağlayacağı gibi hem kendi sağlığınızın hem de böbreğinizin sağlığının devamı için önemlidir.

Diyetinize uymalısınız, egzersiz yapmalı ve kilo alımı konusunda dikkatli olmalısınız. 

Böbrek nakil hastası sağlıklı yaşamak için diyetine uymalı egzersizlerini yapmalı ve gerektiğinde kilo vermelidir. Diyaliz hastalarının aksine böbrek nakli olan hastaların beslenmeleri daha değişkendir. Yeterli beslenme ve protein içeren gıdaların alımı erken dönemde yara iyileşmesini hızlandırmaktadır.

Böbrek naklinin reddini önlemek için verilen ilaçlar kan basıncınızda, kan şeker düzeyinizde ve kolesterolünüzde yükselmeye neden olabilir.

Steroid, tacrolimus gibi bazı ilaçlar kan şekerinizde artışa neden olabilmektedir. Bu yüzden basit şeker içeren gıdaları tüketirken dikkatli olmalısınız. Düzenli olarak kan şeker düzeyiniz takip edilmeli ve gerektiğinde doktorunuz kan şekerinizi düşürücü ilaçlar başlamalıdır.

Steroidler vücudunuzda sodyum ve su tutulmasına neden olarak kilo almanıza ve kan basıncınızda yükselmeye neden olabilir. Bu yüzden diyette tuz tüketiminizde kısıtlama yapmak gerekir.  Genellikle ilave tuz atılmaması ve özellikle hazır gıdalardan, konserve gıdalardan uzak durmanız önerilmektedir.

Kolesterol düzeyiniz düzenli takip edilmeli ve düşük yağlı diyet yapmalısınız.
Nakil sonrası hastalarda ilaçların etkisi ile kilo alımları gözlenmektedir. Bu sağlıklı yaşam için istenilen bir durum değildir. Kilo alımınıza dikkat etmeli ve gerektiğinde diyetisyen eşliğinde egzersiz ve diyet yaparak böbrek sağlığınızı bozmadan kilo vermelisiniz.

Böbrek yetmezliği döneminde kemik yapınızda azalmalar kemik erimeleri olmakta, nakil sonrası ise bu durum tersine dönmektedir. Bu esnada kalsiyum ve fosfor içeren gıda alımlarınız olmalıdır. Gerektiğinde nakil ekibiniz ilaç vererek destek tedavisinde bulunabilir.